على اصغر شميم
123
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
در روز قتل قائممقام « 1 » ، به امر شاه فرزندان و بستگان و هوادارانش را نيز در تهران و شهرستانها بازداشت و زندانى كردند و يا كشته و فاجعهاى كه قبلا در زمان فتحعلى شاه در مورد حاجى ابراهيم خان اعتماد الدوله صدراعظم آن پادشاه روى داده بود ، در مورد قائممقام و خاندان او تكرار شد . پس از قتل قائممقام ، محمد شاه ، معلم دوران كودكى و مراد و مرشد خود ، حاجى ميرزا عباس ، پسر ميرزا مسلم بيات ايروانى معروف به حاجى ميرزا آغاسى را به مقام صدراعظمى برگزيد و او چند تن از رجال منسوب به هوادارى از سياست بريتانيا را به وزارت انتخاب كرد . از آن جمله ميرزا آقا خان نورى را به وزارت لشكر و ميرزا نصر اللّه اردبيلى را به وزارت وظايف برگزيد و ضمنا با موافقت محمد شاه ، ميرزا حسن خان آشتيانى را با لقب مستوفى الممالك به رياست ديوان انشاء كه در حقيقت به منزلهى وزارت دربار بود ، منصوب نمود . حاجى ميرزا آغاسى رضا قلى خان هدايت در كتاب روضة الصفاى ناصرى دربارهى حاجى ميرزا آغاسى چنين مىنويسد : « . . . و مدتهاى ديگر تحصيل كمالات نموده در اغلب علوم متداوله تجربتى حاصل كرد . چندى در لباس فقر و كسوت درويشى سياحتى كرده ، به زيارت مكه معظمه شرفيات شد . . . چون شاهزاده ( منظور هدايت محمد ميرزا در دوران وليعهدى است ) به اهل طريقت و معرفت حسن ظنى كامل حاصل كرده بود و از قراين خارجه و دلايل واضحه جمعى به سلطنت آن حضرت ظن غالب داشتند و اين خبر گوشزد خواص و عوام آمده بود ، جناب حاجى ميرزا آغاسى نيز بدين مواعيد در خاطر پاك آن اميرزاده بزرگوار صداقت شعار تصرفى و وقعى يافته ، همانا از آن حضرت نيز وعدهى وزارت بهويژه مسموع كرده منتظر وقت همى بود » . از اشاراتى كه در مآخذ تاريخى اين دوره هست ، چنين برمىآيد كه حاجى ميرزا آغاسى به سلطنت رسيدن محمد ميرزا را قبلا پيشگويى كرده و از اين راه در مزاج شاهزاده مزبور رسوخ
--> ( 1 ) - بنا به نقل سپهر ، تاريخ بازداشت قائممقام 24 ماه صفر مىشود ولى چنين بهنظر مىآيد كه تاريخ 27 صفر در اين مورد صحيح باشد و قتل قائممقام سه روز پس از بازداشت او انجام گرفته و شاه و درباريان از ترس بلوا و شورش مردم تا دو سه روز ديگران آن فاجعه را پنهان داشتهاند . صنيع الدوله در كتاب منتظم ناصرى اين واقعه را به صورت يك مرگ طبيعى جلوه داده و نوشته است « . . او را ( قائممقام را ) به نگارستان احضار كرده سه روز در اينجا محبوس بود تا درگذشت و در بقعهى حضرت عبد العظيم مدفون گشت . »